İşlenmiş gıdalar da sigara gibi bağımlılık yapıyor | Pelerin Kutusu | Bilim Sanat Yazılım Kitap Oyun Teknoloji Gündemi

İşlenmiş gıdalar da sigara gibi bağımlılık yapıyor

Ashley Gearhardt

Milyonlarca Amerikalı, her yıl -çoğunlukla fazladan yağ, işlenmiş karbonhidrat ya da her ikisini de yüksek oranda içeren endüstriyel içeriklere sahip- çok işlenmiş besin tüketimini azaltmaya çalışıyor. Örnek olarak kurabiye, kek, patates cipsi ve pizza üzere besinleri düşünün.

Birden fazla insan için, yediği şeyleri değiştirme isteği, diyabet ve kalp hastalığı üzere potansiyel açıdan yaşamsal risk oluşturan sağlık sıkıntılarıyla ilişkili dertler nedeniyle ortaya çıkar. Beslenmenin sağlık üzerindeki tesirleri kolay bir problem değildir. Aslında, dünyanın dört bir yanındaki otuz yedi önde gelen bilim beşerinin oluşturduğu yeni bir çok-disiplinli bilim kurulu, insan sıhhati bağlamında sıhhatsiz beslenmeyi korunmasız cinsel münasebet, alkol, uyuşturucu ve tütün kullanımından daha önemli bir tehdit olarak nitelendirdi. Pek çok insan çok işlenmiş besinlerin büyük kısmının sağlıklı olmadığından haberdardır. Bununla birlikte, onları azaltma maksadı o kadar güç olabilir ki, bu teşebbüslerin birçok başarısızlığa uğrar. Pekala neden?

Meslektaşlarım ve ben, vazife yaptığımız Michigan Üniversitesi’ne bağlı Besin ve Bağımlılık Bilimi ve Tedavisi Laboratuvarı’nda büyük oranda gözden kaçan bir etken üzerinde araştırmalar yürütüyoruz: Bu çok işlenmiş besinler bağımlılık yapabilir ve elma yahut fasulye üzere besinlerden fazla tütün eserleriyle daha fazla ortak özelliğe sahip olabilir.

ÇOK İŞLENMİŞ BESİN BAĞIMLILIĞI

Bağımlılık bilimi, obezite ve sistemsiz beslenme üzerine araştırmalar yürüten bir klinik psikoloğum. Yale Üniversitesi’nde aldığım eğitim mühletince, pek çok insanın çok işlenmiş besinlerle olan ilgilerinde tüketim üzerinde denetim kaybı, çok bir istek ve olumsuz sonuçlar karşısında bu alışkanlığın bırakılamaması üzere bilindik bağımlılık belirtileri gösterdiğine şahit oldum.

Hâl böyleyken, meslektaşlarımla birlikte Yale Besin Bağımlılığı Ölçeği’ni oluşturduk. Bu, çok seviyede işlenmiş besinlere bağımlı olabilecek insanları tespit etmek için öteki bağımlılık meselelerini teşhis etmek hedefiyle kullanılan Amerikan Psikiyatri Birliği kriterlerini kullanan bir ölçektir.

İddialarımıza nazaran Amerikalıların yüzde 15’i, beslenme üslubuyla irtibatlı hastalık, obezite ve daha düşük bir yaşam kalitesiyle temaslı besin bağımlılığı ölçütlerini karşılıyor. Bu yaygınlık, öbür yasal ve erişilebilir hususlara bağımlı olan insanlarınkiyle ziyadesiyle uyumlu görünüyor. Mesela, ABD’de yaşayan insanların yüzde 14’ü ‘alkol kullanım bozukluğu’ [alkolizm] tanısı koymak için gereken kriterleri karşılıyor.

Yaptığımız araştırmadan açıkça görüldüğü üzere, beşerler bu bağımlılık tesirini besinlerin külliyen yaşamıyorlar. Yapay biçimde yüksek yağ seviyeleri ile şeker ve beyaz un üzere rafine karbonhidratlar barındıran çok işlenmiş besinler, insanların bağımlı biçimde tükettikleri şeyler. Örnek olarak çikolata, dondurma, patates kızartması, pizza ve kurabiyeler insanların en çok bağımlılık yaşadığı yiyeceklerden kimilerini oluşturuyor. Pek şaşırtan olmayan biçimde, beşerler brokoli, fasulye ve salatalık tüketmek söz konusu olduğunda denetimi kaybetme ihtimalinin çok az olduğunu tabir ediyorlar.

Yeniden de bu ultra işlenmiş besinlerin nitekim de bağımlılık yarattığı kabul edilebilir mi? Yoksa beşerler sevdikleri bir şeye çok mı düşkün oluyor? Meslektaşlarım ve ben, bu soruları cevaplamamıza yardım etmesi için, tütünün bağımlılık yapıp yapmadığına ait bağımlılık bilimindeki son büyük tartışmalardan birine yöneldik.

TÜTÜN BAĞIMLISI OLABİLECEĞİNİZ DURUM

Tütünün bağımlılık yaptığı fikri onlarca yıldan beri hararetli biçimde tartışılageldi. Alkol ve opioidler üzere uyuşturucuların aksine, tütün eserleri sarhoş etmez ve insanların bunları kullanırken gündelik hayatlarını sürdürmesine mahzur olmaz. Bununla birlikte, tütün eserleri, alkol ve opioidlerin bilakis hayati tehlike içeren mahrumluk belirtilerine yol açmaz. Ayrıyeten, tütünü satın almak ya da kullanmak için maddeleri çiğnemeye pek muhtaçlık duyulmaz.

En büyük global tütün sanayisi şirketleri çoğunlukla tütün ve ‘klasik’ bağımlılık yapan ilaçlar ortasındaki farkın altını çizerler. Tütünün nitekim de bağımlılık yapıp yapmadığına ait büyüyen kuşku, endüstriyel uygulamalar bağlamında suçluluktan kaçınmalarına yardımcı olabilir ve hatası, sigara içmeye devam etme tarafındaki tercihleri nedeniyle tüketicilere atabilir.

Öte yandan, 1988 yılında, ABD Sağlık Dairesi Başkanlığı resmi olarak tütün eserlerini bağımlılık yapan husus olarak sınıflandırdı. Yayınladıkları rapor, büyük tütün şirketlerinin kullandığı tütün içeriğinin, eserlerinin tadından ve duyusal tesirlerinden kaynaklanan bir tüketici tercihi sıkıntısı olduğu tarafındaki yaklaşımıyla direkt doğruya çelişiyordu.

Sağlık Dairesi Başkanlığı, tütün eserlerinin bağımlılık yapan olarak sınıflandırılması kararını ‘büyük oranda bırakma dileğine ve hayati tehdit içeren sağlık problemlerine karşın güçlü ve çoğunlukla engellenemeyen kullanma dürtülerini harekete geçirme kabiliyetlerine’ dayandırıyordu. Bir öbür delil ise, tütün eserlerinin yüksek seviyedeki nikotini hızlı bir halde salma kabiliyetiydi ve bu da onları ziyadesiyle güçlü kılıyordu; çünkü kullanıcılar onları uyuşturucuya oranla daha fazla kullandıkları davranışı tekrarlamak istiyorlardı. Tütünün karşıladığı bağımlılık kriterlerinin sonuncusu, keyif hissini arttırmak ve olumsuz hisleri azaltmak üzere ruh halini değiştirme maharetiydi; zira nikotin beyni etkiliyordu.

Bu sınıflandırmanın tütüne karşı özel bir beyin yansısının tanımlanmasına dayandığı ise yaygın bir yanlış manaya. 1980’lerde, araştırmacılar nikotinin beyin üzerinde bir tesirinin olduğunu aslında biliyorlardı. Ne var ki, bağımlılık yaratan hususların beyni tam manasıyla nasıl etkilediğine dair pek az şey biliniyordu. İşin aslı, bağımlılığa dair -bir insanın bir unsura bağımlı olduğunu teyit eden özel ve ölçülebilir bir beyin yansısı gibi- somut bir biyolojik belirteç hâlâ mevcut değil.

Sağlık Dairesi Başkanlığı’nın tütünü bağımlılık yapan bir eser olarak nitelendirmesi, 1980’de sigarayı bağımlılık olarak gören insanların yüzde 37 olan oranını 2002’de yüzde 74’e çıkardı. Sigaranın bağımlılık yaptığını ortaya koyan bilimsel olgu, büyük tütün şirketlerinin uyguladığı teknikleri savunmasını da güçleştirdi.

1998 yılında büyük tütün sanayisi, sigaradan kaynaklanan sağlık masraflarını karşılamak üzere eyaletlere milyarlarca dolar ödemelerine sebep olan yasal bir çabayı kaybetti. Mahkeme, sattıkları eserlerin sıhhatsiz ve bağımlılık yaratan yapısını örtbas ettiklerini ortaya koyan bilinmeyen dokümanları kamuoyuna açıklamalarına hükmetti. Bunun yanı sıra, mahkeme kararı, bilhassa de gençlere eser satma imkanlarına büyük bir sınırlama getirdi.

1980’den bu güne ABD’de tütün eserlerinin kullanımı büyük oranda azaldı; bu, büyük bir halk sıhhati başarısıdır.

ÇOK İŞLENMİŞ BESİNLER DA BİREBİR ÖZELLİKLERİ BARINDIRIYOR

Çok işlenmiş besinler, tütünü bağımlılık yapan olarak sınıflandırmak gayesiyle kullanılan kriterlerin tamamını karşılar. Tütün ve çok işlenmiş besinler, keyif hissini artırarak ve olumsuz hisleri azaltarak ruh halini misal biçimde değiştirir. Çok işlenmiş besinlerde bulunan yüksek rafine karbonhidrat ve yağ seviyeleri, beyinde bulunan ödül sistemlerini güçlü bir biçimde harekete geçirir.

Ultra işlenmiş besinler son derece kuvvetlidir; daha fazlasını istemenizi sağlayacak biçimde davranışlarınızı biçimlendirebilirler. Mesela, öğretmenler ve ebeveynler, olumlu halde davranmaya devam etme ihtimalini artırmak gayesiyle, çocuklarda olumlu davranışları ödüllendirmek için çok işlenmiş besinler kullanırlar. Araştırmacılar, sıçanlar üzerinde yaptıkları deneylerde, birçok sefer, şekerli tatların kokain üzere çok derecede bağımlılık yaratan uyuşturuculardan bile daha kuvvetli olduğunu ortaya çıkardılar.

Diyetlerde görülen yüksek seviyedeki başarısızlık oranları, bırakma dileğine rağmen çok işlenmiş besinlerin güçlü, ekseriyetle de engellenemeyen dürtüleri harekete geçirebileceğini açık ve üzücü bir halde ortaya koyuyor. Öte yandan, bağımlılık söz konusu olduğunda, meyve, zerzevat ve baklagiller üzere besleyici ve az işlenmiş besinler bu kriterleri karşılamıyor.

ABD’de, 1980’lerden itibaren sıhhatsiz ve çok işlenmiş besinlerin üretiminde bir patlama yaşandı. Birebir vakit zarfında, tütün şirketleri olan Philip Morris ve RJ Reynolds, General Foods, Kraft, Nabisco ve Kool-Aid de dahil olmak üzere çok işlenmiş yiyecek ve içecek şirketlerini satın almaktaydılar. Philip Morris ve RJ Reynolds, bağımlılık yaratan ve ziyadesiyle kârlı tütün eserlerini tasarlama ve satma alanlarındaki bilimsel, pazarlama ve endüstriyel bilgilerini çok işlenmiş besin alanında uygulamaya koydular. Bu tütün şirketleri 2000’li yıllarda besin markalarını milletlerarası yiyecek ve içecek holdinglerine satmış olsalar da çağdaş besin sanayisine damgalarını çoktan vurmuş oldular.

Çağımızın besin piyasasında hâkim hale gelen çok işlenmiş besinleri bahis alan mevcut toplumsal telaffuz, onları ölçülü bir biçimde tüketmek için efor sarf eden insanların -yani Amerikalıların büyük kısmının- sadece zayıf iradeli oldukları tarafındadır. Bu, insanların nasıl olup da sigarayı bırakamadıklarını açıklamak için kullanılanla tıpkı öykü. Bu öykü, sigara üreten sanayinin tıpkı vakitte bu besinlerin pek birçoklarını geliştirdiği ve pazarladığı, bir hedef güderek “talep edilirliği” artırdığı ve “aşırı tüketiciler” yaratmak için çalıştığı gerçeğini göz gerisi ediyor.

Bu cins çok işlenmiş besinlerin bağımlılık yaratan yapısı, daha fazla kâr elde etme uğruna tüketicilerin özgür iradesine ve sıhhatine ziyan veriyor. Bununla birlikte, tütün ve çok işlenmiş besinler ortasında önemli bir fark mevcut. Hepimiz bir şeyler yemek zorundayız. Kimse bundan vazgeçemez.

Tıpkı tütün eserlerinde olduğu üzere, çok işlenmiş besinlerin gördüğü ağır ilgiyi ve bunların beraberinde getirdikleri sağlık problemlerini ortadan kaldırmak için büyük ihtimalle endüstriyel bir düzenleme yapılması gerekiyor.


Yazının özgünü The Conversation sitesinden alınmıştır. (Çeviren: Tarkan Tufan)

Kaynak: Gazeteduvar

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir